Маъмурий тартиб-таомиллар ва маъмурий суд ишларини юритиш тизимини такомиллаштириш доирасида Ўзбекистон делегациясининг Японияга хизмат сафари бўлиб ўтди. Ташрифдан кўзланган мақсад – маъмурий тартиб-таомиллар, маъмурий адлия ва давлат бошқаруви соҳасида Япония тажрибасини ўрганиш.
Хизмат сафари давомида Ўзбекистон Республикаси Олий суди вакиллари қуйидаги мансабдор шахслар билан учрашувларда иштирок этдилар:
- Япония парламенти;
- Япония Адлия вазирлиги;
- Токио шаҳар суди;
- Япония Ички ишлар ва коммуникациялар вазирлиги;
- Токио шаҳри мэрияси;
- Япония Адлия вазирлиги ҳузуридаги Тадқиқот ва ўқув институти.
Бундан ташқари, делегация Нагоя иқтисодиёт университети профессорлари томонидан ташкил этилган давлат бошқаруви самарадорлиги, давлат хизматларини рақамлаштириш, давлатнинг фуқаролар ва бизнес билан ўзаро ҳамкорлиги масалаларига бағишланган ўқув семинарларида иштирок этди.
Хизмат сафари давомида кузатувлар давлат бошқарувининг турдош соҳаларига, хусусан, солиқ маъмуриятчилиги ва чет эл фуқароларига хизмат кўрсатиш механизмларига оид тадқиқотларни кенгайтириш имконини берди.
Tax-Free тизимини амалиётга татбиқ этиш кундалик маъмурий ва савдо инфратузилмасининг элементи сифатида ишлайди. Кўпгина давлатлардан фарқли ўлароқ, хорижий сайёҳлар учун сотув солиғидан озод қилишнинг Япония модели қуйидагилар билан тавсифланади:
- юқори даражадаги рақамлаштириш;
- давлат органларининг минимал иштироки;
- якуний фойдаланувчи – хорижий харидорнинг қулайлигига эътибор қаратиш.
Ушбу амалий тажриба Вазирлар Маҳкамасининг 08.11.2022 йилдаги "Чет эл фуқароларига қўшилган қиймат солиғини қайтариш (Тах Free) тизимини жорий этиш чора-тадбирлари тўғрисида"ги 653-сон қарорига мувофиқ Ўзбекистонда жорий этилган қўшилган қиймат солиғини қайтариш тизими билан қиёсий таҳлил қилиш учун муҳим эмпирик асос бўлди.
Tax-Free тизимининг кириш туризми ва чет эл фуқароларининг истеъмол фаоллигини рағбатлантириш воситаси сифатидаги ўрни. Япония тажрибаси ва Ўзбекистоннинг меъёрий-ҳуқуқий тартибга солиши, хусусан, 08.11.2022 йилдаги 653-сонли ВМҚ асосида қўшилган қиймат солиғини қайтариш тизимининг самарали ишлашига тўсқинлик қилувчи асосий институционал ва процессуал тўсиқлар аниқланмоқда. Халқаро амалиётни ҳисобга олган ҳолда Tax-Free механизмини такомиллаштириш бўйича таклифлар ишлаб чиқилмоқда.
653-сон қарорга мувофиқ:
- Ўзбекистондан ташқарига товар олиб чиқаётган чет эл фуқароларига ҚҚС қайтарилади;
- минимал харид суммаси 1 000 000 сўм;
- тўланган ҚҚС суммасининг 90% қисми қопланади;
- қайтариш божхона назоратидан ўтгандан кейин нақд пулсиз шаклда амалга оширилади;
- жараённи бошқариш Солиқ рақамли платформасидан фойдаланган ҳолда солиқ органларига юклатилган.
Шундай қилиб, Ўзбекистондаги Tax-Free модели маъмурий-марказлашган хусусиятга эга, бу эса уни ривожланган туризм бозорига эга мамлакатлар моделларидан тубдан фарқ қилади.
Япония солиқни кейинчалик қайтаришга эмас, балки бевосита харид вақтида сотув солиғидан озод қилишга асосланган мутлақо бошқача Tax-Free моделини қўллайди.
Япон тизимининг асосий афзалликлари қуйидагилардир:
- ариза бериш ва қайтаришни кутиш зарурати йўқлиги;
- операцияларни автоматлаштирилган рақамли қайд этиш;
- давлат органлари билан алоқаларни минималлаштириш;
- савдо нуқталарининг юқори иштироки.
Ушбу модель қуйидагиларга бевосита таъсир кўрсатади:
- хорижлик туристлар томонидан харидлар ҳажмининг ўсиши;
- харажатларнинг ўртача миқдорининг ошиши;
- Япониянинг "shopping-friendly destination" сифатида шаклланиши.
Аслида, Японияда Tax-Free фақат солиқ механизми эмас, балки туризм инфратузилмаси элементи ҳисобланади.
Меъёрий-ҳуқуқий базанинг мавжудлигига қарамай, 653-сонли қарорни қўллаш амалиётини таҳлил қилиш бир қатор тизимли муаммоларни аниқлаш имконини беради:
Жараённинг мураккаблиги
Қарор кўп босқичли тартибни назарда тутади:
- мобил иловада рўйхатдан ўтиш;
- чекларни сканерлаш;
- аэропортда товарларни тасдиқлаш (гарчи, одатда, саёҳат пайтида сотиб олинган товарлар меҳмонхонада чамадонга қадоқланади ва аэропортга биринчи бўлиб етиб келгач, рўйхатдан ўтгандан сўнг дарҳол багажга топширилади, сўнгра Tax-free тизими бўйича операторга мурожаат қилиб, бортга чиқиш талони берилади, табиийки, бунда сотиб олинган товарларни операторга кўрсатишнинг имкони бўлмайди, бу эса ўз навбатида ҚҚСни қайтаришни рад этиш учун асос бўлади);
- белгиланган санадан кейин қайтариш кутилади.
Бундай модель қисқа муддатли сайёҳлар учун Tax-Free тизимининг жозибадорлигини пасайтиради.
Кечиктирилган иқтисодий самара
Япония моделидан фарқли ўлароқ, чет эллик харидор:
- харид вақтида солиқ имтиёзини ҳис қилмайди;
- қайтариш муддати ва натижаси ноаниқлигига дуч келмоқда.
Бу Tax Free тизимининг туристик сиёсат воситаси сифатидаги рағбатлантирувчи табиатига зиддир.
Институционал қамровнинг чекланганлиги
653-сон қарор:
- савдо нуқталарининг оммавий уланишини таъминламайди;
- касса тизимлари билан интеграцияни назарда тутмайди;
- аслида асосий юкни сайёҳга юклайди.
Tax-Free (Япония – Ўзбекистон) моделларининг қиёсий таҳлили
|
Мезон |
Япония |
Ўзбекистон Республикаси (653-сон ВМҚ) |
|
Ҳуқуқий модель |
Солиқдан озод қилиш |
Кетгандан кейин қайтариш |
|
Фойда вақти |
Харид қилганда |
Кетгандан кейин |
|
Давлатнинг роли |
Минимал |
Баланд |
|
Рақамлаштириш |
Савдо интеграцияси |
Алоҳида илова |
|
Туристик эффект |
Баланд |
Чекланган |
Вазирлар Маҳкамасининг 653-қарори ва халқаро амалиёт таҳлилидан келиб чиқиб:
- 653-сонли Қарорда кўзда тутилган ҳуқуқий механизмни харид қилишда ҚҚСдан озод қилиш томонга ўзгартириш;
- Онлайн НКМга Tax-Free интеграциясини назарда тутувчи ўзгартиришлар киритиш;
- Пулни қайтариш муддатини бир неча иш кунигача;
- Тизимда иштирок этувчи товарлар ва савдо объектлари рўйхатини кенгайтириш;
- Tax-Free тўғрисидаги маълумотларни хорижий тилларда тақдим этиш мажбуриятини белгилаш;
- Tax-Free тизимига солиқ имтиёзи сифатида эмас, балки туризмни ривожлантириш воситаси сифатида қараш, бу қонуности ҳужжатларида акс эттирилиши керак.
Дилмурод Каримов,
Ўзбекистон Республикаси Олий судининг судьяси.
